Eti Kama Kipato Chako ni Chini ya Milioni Moja Uachane na Uwekezaji?

Katika pita pita zangu kwenye mitandao ya Kijamii MindZetu imekutana na akaunti fulani (Jina limehifadhiwa), yenye maudhui Yanayosema! "Kama Kipato Chako ni chini ya Milioni Moja achana na Uwekezaji?"

Wazo hili si kweli. Mtu mwenye kipato cha chini ya Shilingi Milioni Moja (TZS 1,000,000) kwa mwezi nchini Tanzania hapaswi kuachana na uwekezaji. Uchambuzi wa kiuchumi, kijamii na kiteknolojia unaonyesha kuwa kundi hili ndilo linalohitaji uwekezaji zaidi ili kujenga kinga ya kifedha (financial cushion) na kujikwamua kiuchumi.

Uchambuzi wa kina kuhusu hali halisi ya uchumi wa Mtanzania unathibitisha fursa za uwekezaji zilizopo:

1. Hali Halisi ya Uchumi wa Mtanzania wa Kipato cha Chini

Uchumi wa Tanzania una sifa kuu mbili zinazoathiri watu wa kipato cha chini:

Mfumuko wa Bei (Inflation): Thamani ya fedha taslimu unayoweka chini ya godoro au kwenye akaunti ya kawaida ya benki inapungua kila mwaka kutokana na kupanda kwa gharama za chakula, usafiri, na pango.

Soko la Ajira na Biashara Zisizo Rasmi: Watu wengi wenye kipato cha chini ya milioni moja hawana hifadhi ya jamii iliyojiepusha na majanga ya dharura (magonjwa, kupoteza kazi, au biashara kuyumba).

Hitimisho la Kisayansi: Kuacha kuwekeza kwa sababu kipato ni kidogo kunakufanya uwe hatarini zaidi kukumbwa na umaskini pindi dharura inapotokea.

2. Mapinduzi ya Teknolojia na Uchumi Jumuishi (Financial Inclusion)

Zamani uwekezaji nchini Tanzania ulikuwa wa matajiri pekee waliokuwa na uwezo wa kununua majengo au hatifungani za mamilioni. Leo hii, mifumo ya kiteknolojia na masoko ya mtaji imewezesha uwekezaji wa viwango vidogo sana (micro-investing):

UTT AMIS (Mifuko ya Pamoja): Inakuruhusu kuanza kuwekeza kuanzia TZS 10,000 hadi TZS 50,000 kupitia Simu ya Mkononi. Inatoa faida ya wastani wa 11% – 15% kwa mwaka, kiasi ambacho kiko juu ya mfumuko wa bei.

Hatifungani za Serikali (Treasury Bonds): Benki Kuu ya Tanzania (BOT) inaruhusu uwekezaji wa kiwango cha chini cha TZS 1,000,000.

Hisa za DSE (Dar es Salaam Stock Exchange): Unaweza kununua hisa za makampuni kupitia programu za simu (Mobile Apps) kwa mtaji mdogo sana. Soma Uwekezaji wa Hisa

Vicoba na SACCOS za Kidijitali: Zinaruhusu kuweka akiba na kupata faida au mikopo nafuu ya uzalishaji.

3. Mfano Halisi wa Utafiti wa Mchanganuo wa Kipato na Uwekezaji

Mtu anayeingiza TZS 600,000 kwa mwezi anaweza kutumia kanuni ya bajeti ya 50/30/20:

TZS 600,000 Kipato cha Mwezi

TZS 300,000 (50%) -> Mahitaji ya Lazima (Chakula, Pango, Nauli)

TZS 180,000 (30%) -> Tamaa/Matumizi Binafsi (Mavazi, Burudani)

TZS 120,000 (20%) -> Akiba na Uwekezaji (UTT AMIS / Hisa)

Matokeo ya Miaka 5 ya Kuwekeza TZS 100,000 Kila Mwezi:

Kama ukiwekeza TZS 100,000 kila mwezi kwenye Mfuko wa UTT AMIS wenye faida ya wastani wa 12% kwa mwaka:

Fedha uliyoitoa mfukoni: TZS 6,000,000

Faida ya Mrundikano (Compound Interest): ~TZS 2,248,000

Jumla ya Mtaji Wako: ~TZS 8,248,000

Kiasi hiki kinakupa uwezo wa kuanzisha mradi mdogo wa uzalishaji au kununua kiwanja. 

Hebu sasa tungie kwenye mada yetu kwa undani!

Fikiria hii: Unapokea mshahara au pesa yako ya kibarua leo, unafanya malipo machache ya msingi kodi, chakula, na nauli kisha kabla hata wiki haijaisha, unajikuta unaangalia salio la simu yako na kujiuliza, "Hivi hizi pesa zote zimekwenda wapi?" Hali hii si yako peke yako; ni mtego unaowakumba mamilioni ya watu wanaomini kwamba unahitaji kuwa na kipato kikubwa ndipo uweze kuweka akiba. Ukweli unaoshtua ni kwamba, usipoweza kuweka akiba kutoka kwenye shilingi 10,000, hutoweza kuweka akiba hata ukianza kulipwa shilingi milioni 10. Kuweka akiba si suala la kiasi cha pesa unachoingiza, bali ni tabia na mfumo unaoutengeneza.

Kwenye makala hii ya MindZetu, tunaenda kuvunja fikra potofu za kifedha na kuangalia njia 3 thabiti, zenye kina, na zinazofanya kazi mara moja zitakazokusaidia kuanza kujenga nidhamu ya akiba leo hii hata kama unahisi kipato chako ni kidogo kiasi gani.

1. Tumia Kanuni ya "Jilipe Mwenyewe Kwanza" (Pay Yourself First)

Makosa makubwa yanayofanywa na watu wengi kwenye usimamizi wa fedha ni kutumia kwanza pesa zao kwa ajili ya mahitaji ya kila siku, kulipia huduma, na kununua vitu wanavyotamani, kisha kutumaini kuwa kiasi kitakachobaki ndicho kitakachokwenda kwenye akiba. Mfumo huu haufanyi kazi kwa sababu hamu ya matumizi haina kikomo. Unapotumia kwanza, matumizi yataongezeka ili kumaliza kila shilingi iliyopo mkononi.

Kanuni ya "Jilipe Mwenyewe Kwanza" inabadilisha mwelekeo huu kikamilifu. Hapa, mara tu unapopata kipato chako iwe ni mwisho wa mwezi, kwa wiki, au kwa siku unatenga asilimia fulani maalum (mfano: 5% au 10%) na kuiweka pembeni kwenye akaunti ya akiba kabla hujafanya malipo mengine yoyote au kununua chakula. Soma zaidi Makala ya "Mbinu ya Usimamizi wa Fedha Binafsi. Kitendo hiki kinatengeneza saikolojia ya kulazimika kuishi kwa kutumia kiasi kilichobaki, jambo linalolazimisha akili yako kubana matumizi na kutafuta mbinu mbadala bila kuhatarisha akiba yako.

          Mfano Halisi:

Juma ni mjasiriamali mdogo anayeingiza wastani wa shilingi 20,000 kwa siku. Zamani, alikuwa anasubiri usiku utike ndipo aweke akiba ya kile kilichobaki, lakini mara nyingi alijikuta hana hata mia mbili ya kuweka akiba kwa sababu ya matumizi yasiyopangwa wakati wa mchana. Baada ya kubadilisha mbinu, Juma sasa hivi anapopokea tu shilingi 20,000 asubuhi, anatenga shilingi 2,000 (10%) na kuituma moja kwa moja kwenye akaunti ya akiba ya simu au mfuko wa uwekezaji. Anabaki na shilingi 18,000 kwa ajili ya matumizi ya siku. Mwisho wa mwezi, Juma anakuwa na akiba ya shilingi 60,000 bila kuathiri maisha yake ya kila siku, wakati zamani alikuwa anaimaliza na mwezi unaisha akiwa na salio sifuri.

2. Tengeneza Mfumo wa "Automated Savings" au Tumia Vikundi vya Akiba

Nidhamu ya kibinadamu ina mipaka. Siku ambazo utakuwa na msongo wa mawazo au changamoto za kifedha, utawaza kuchukua pesa ya akiba na kuitumia. Ndiyo maana kutegemea "nia njema" pekee haitoshi wakati unataka kujenga nidhamu ya kifedha. Unahitaji kuweka mfumo unaokutenga wewe na maamuzi ya kutoa pesa hiyo kwa urahisi.

Njia bora ya kiteknolojia ni kutumia huduma za kiotomatiki za kibenki au za mtandao wa simu (Automated Savings). Benki nyingi na huduma za kifedha za simu hivi sasa zina vipengele vinavyokuruhusu kuweka maagizo ya kukata kiasi fulani cha fedha kutoka kwenye akaunti yako kuu na kukiingiza kwenye akaunti ya akiba kila tarehe fulani ya mwezi, au kila unapoweka salio. Mfumo huu ukishasanifiwa, hauhitaji maamuzi yako ya kila siku; pesa inakatwa na kuwekwa pembeni kabla hata hujapata fursa ya kuitumia.

Ikiwa hutumii huduma hizi za kidijitali, njia mbadala ya kimfumo ni kujiunga na vikundi thabiti vya akiba na mikopo vinavyoendeshwa kwa misingi halisi (kama vile VICCOBA au vyama vya ushirika vya akiba). Mfumo huu unakubana kisheria na kijamii kuweka kiasi fulani cha pesa kila wiki au mwezi, na huniwezi kuchukua pesa hiyo kirahisi hadi muda uliowekwa ufike.

          Mfano Halisi:

Mary anafanya kazi ya ajira ya mkataba na anapokea mshahara wake kupitia benki. Alikuwa anakabiliwa na jaribu la kutumia pesa zote kwa sababu kadi yake ya benki (ATM) ilikuwa mkononi kila wakati. Ili kutatua hili, Mary alitembelea benki yake na kuweka maelekezo ya kiotomatiki (Standing Order) ambapo kila tarehe 1 ya mwezi, shilingi 30,000 inakatwa kutoka akaunti yake ya mshahara na kwenda kwenye akaunti maalum ya uwekezaji ambayo haina kadi ya ATM na hawezi kutoa pesa hadi miezi sita ipite. Njia hii imemwezesha kuweka akiba bila kulazimika kupambana na tamaa ya matumizi kila siku.

3. Ondoa au Punguza "Gharama Zilizojificha" na Matumizi Yasiyo ya Lazima

Unapokuwa na kipato kidogo, njia ya haraka zaidi ya kupata pesa ya kuweka akiba siyo mara zote kuongeza kipato, bali ni kuziba "uvujaji" wa fedha kwenye matumizi madogo madogo ya kila siku yanayoonekana hayana madhara. Hizi ndizo zinazoitwa Latte Factor kwenye elimu ya fedha matumizi madogo ya mara kwa mara yanayochukua kiasi kikubwa cha pesa mbalimbali bila wewe kutambua.

Ili kutambua matumizi haya, unahitaji kufanya tathmini ya matumizi yako kwa kufuatilia kila shilingi inayotoka mkononi mwako kwa muda wa siku 30. Andika kila kitu: kuanzia nauli, vifurushi vya bando visivyotarajiwa, soda za kila siku, au chakula cha migahawani ambacho ungetengeneza nyumbani. Ukishagundua maeneo haya, anza kufanya mabadiliko kidogo na kiasi unachookoa kiweke moja kwa moja kwenye akiba.

Mfano Halisi:

Baraka alikuwa na tabia ya kununua kifurushi cha intaneti cha shilingi 2,000 kila siku kwa ajili ya kuangalia mitandao ya kijamii, na pia kununua kahawa na kitafunwa cha shilingi 1,500 kila jioni anapokuwa anarudi nyumbani. Kwa siku, matumizi haya madogo yalitugharimu shilingi 3,500, ambayo kwa mwezi mmoja ilifikia shilingi 105,000! 

Baada ya kuketi na kuhesabu gharama hizi kwenye daftari lake, Baraka aliamua kubadilisha mfumo: aliamua kununua kifurushi cha mwezi kizima cha shilingi 20,000 ambacho kilimtosha kabisa kwa matumizi ya lazima, na kuanza kunywa chai au kahawa aliyojiandalia nyumbani kabla ya kuondoka. Mabadiliko haya pekee yalimwezesha kuokoa zaidi ya shilingi 70,000 kila mwezi pesa ambayo sasa hivi anaitumia kama akiba yake ya dharura.

Safari ya mafanikio ya kifedha haianzi siku unayopata fedha nyingi, bali inaanza siku unayoamua kuthibiti kidogo ulichonacho mkononi. Kwa kutumia kanuni ya kujilipa mwenyewe kwanza, kuweka mfumo wa kiotomatiki wa akiba, na kuziba uvujaji wa matumizi madogo yasiyo ya lazima, unaweza kujenga msingi imara wa kifedha utakaojenga mustakabali wako.

Nini Unapaswa Kufanya Sasa?

Jenga Mfuko wa Dharura (Emergency Fund): Weka akiba ya miezi 3 hadi 6 ya gharama zako za maisha kwenye mfuko wenye ukwasi wa haraka (kama UTT AMIS - Mfuko wa Ukwasi).

Anza na Kidogo: Usisubiri uwe na mamilioni. Tenga TZS 20,000 au TZS 50,000 kila unapopata kipato.

Tumia Teknolojia: Tumia huduma za USSD au Mobile Apps za taasisi za kifedha zilizosajiliwa na CMSA (Authority ya Masoko ya Mtaji na Dhamana) ili kuwekeza kwa urahisi bila gharama za usafiri.

Je, ni njia gani kati ya hizi tatu unakwenda kuanza kuitumia leo hii ili kujenga nidhamu yako ya akiba? Acha maoni yako hapo chini, na usisahau kushirikisha makala hii na rafiki au ndugu anayehitaji kujenga nidhamu ya kifedha!